Tuesday, 7 October 2014



Diretór ezekutivu hosi Hospitál Nasionál Guido Valadares (HNGV) José António Gusmão Guterres rekoñese katak enfermeiru balun maka ladun fó atendimentu di’ak ba pasiente sira, tuir regra ne’ebé iha, fó sai jornál Suara Timor Lorosa’e. 

“HNGV sei kria mekanismu ida hodi kontrola hahalok hosi enfermeiru nomós sei fó formasaun lolos ba sira”, fó sai diretór ne’e hafoin halo parte iha serimónia inaugurasaun hosi sala VIP ka sala emerjénsia espesiál no sala konsulta médika preventive (medical check up). 

José António Gusmão Guterres hatutan tan katak pasiente hirak ne’ebé lahetan tratamentu di’ak hosi parte enfermeiru sira bele hato’o keixa ba diretór hospital nian atu nune’e bele bolu atensaun ba sira, hodi koriji hahalok refere. 

Ospitál iha regra hodi regula hahalok refere. Karik enfermeiru ka médiku balun maka hatudu hahalok ladi’ak, pasiente sir abele hakerek naran hosi ema hirak ne’e no hato’o keixa. 

Diretór ne’e hatene katak kazu ne’e iha duni, tanba enfermeiru balun abandona hela pasiente sira no hatutan tan katak tuir lolos hahalok ne’e labele iha, tanba ne’e presija fó formasaun kona-ba komportamentu no atitude enfermeiru nian ba pasiente sira. 

Ministru Saúde Sérgio Lobo iha ninia diskursu husu ba enfermeiru sira atu hatudu hahalok di’ak bainhira atende pasiente sira, maski hatene katak kondisaun ospitál nia laduk di’ak, ezemplu maski sala nakonu ho ran. 

Deputadu Eládio Faculto hosi bankada Fretilin dehan katak sira sempre halo lamentasaun relasiona kestaun kona-ba atitude hosi pesoál saúde nian iha ospitál, tanba ladun iha profesionalismu, tanba ne’e nia husu ba enfermeiru sira atu fó atendimentu di’ak ba apsiente hothotu. 

Rotário de Jesus, hanesan família pasiente nian iha ospitál refere lamenta tebtebes ho hahalok hosi enfermeiru balun ne’ebé ladun fó atendimentu di’ak ba ninia família. 

SAPO TL ho STL 




Ligasaun ba notísia:
http://noticias.sapo.tl/tetum/info/artigo/1415001.html

Enfermeiru balun iha HNGV ladun servisu di’ak

Read More

Wednesday, 1 October 2014

 SAPO TL

Parabéns ba SAPO TL ne´ebé ohin lansa ninia imajen foun ho vizaun globál.

MdS nu´udar parseiru ba SAPO haksolok ho notísia foun ne´e mos. 



Bele lee klean liu tan iha:

http://noticias.sapo.tl/tetum/info/artigo/1413592.html

Parabéns ba imajen foun husi SAPO TL

Read More

Tuesday, 30 September 2014

Katuas sira iha Atsabe
Foto@cc
Dia 01 Outubru ita komemora Loron Internasionál ba Katus no ferik sira. Loron ida ne´e mosu iha Asembleia Mundiál kona-ba sai katuas-ferik, ne´ebé Organizasaun Nasaun Unida promove iha 1982 iha Viena, Austria ne´ebá. Ninia objetivu hakarak atu kualidade vida ma sira ne´ebé katuas no ferik liu husi saúde no integrasaun sosiál.

Saúde ba ema idazu sira importante tebes, tamba ho númeru ferik no katuas sira ne´ebé aumenta tinan tinan. Iha Timor-Leste tuir sensu ne´ebé realiza iha  2010, revela katak, husi totál populasaun milliaun 1,08,  8%  ka na´in 87 567 mak iha ona otas 65 ba laten (rasio 45.328 ka 51, 7% ferik no  42.239 ka 49, 3% katuas). Sai katuas no ferik rezulta iha diminuisaun mortalidade, no importante liu fertilidade iha deklíniu. Maibé prevalénsia ba moras la hada´et no defisiénsia aumenta. 

Iha Ministériu Saúde iha Departamentu ida mak toma kota ba sa´ude populasaun idozu sira. departamentu ida ne´e iha Departamentu Moras La Hada´et nia okos. Maske iha ona programa ida iha divizaun prestasaun asisténsia iha área promosaun saúde, prevensaun moras, tratamentu moras no reabilitasaun ba idozu sira iha nível aldeia, servisu idozu liu husi SISCa (Serviços de Saúde Comunitária Integrada), komunidade sei presiza nafatin atu hatene liu tan kona-ba existénsia idozu sira no problema saúde sira ne´e relasionadu. 

Liu husi Loron Internasionál Katuas no Ferik ida ne´e mai ita hotu sensibiliza-aan no hamosu liu tan konsiénsia ba membru komunidade terseira idade sira ba nesesidade ka kuidadu espesiál be sira presiza, liu liu hahú iha ita ida ida nia uma laran. 

Atu ita bele sai ferik no katuas ho saúde diak durante ita-nia vida tomak ita tenki:
  • Pratika desportu tuir ita-nia kapasidade fizíka
  • Manten alimentasaun saudável no ho kualidade
  • Partisipa iha programa integrasaun sosiál
  • Manten relasionamentu saudável ho ema seluk tinan hanesan ho ita
  • Dezenvolve atividade produtivu

Dala barak ita haluha no hatudu hahalok ho stigma katak katuas no ferik sira la iha ona valór ba sosiedade. Ita tenki atensaun nafatin atu sira la bele sente hanesan ne´e no hadook sira sira husi dezanimu no depresaun. Sosiedade hanesan ida deit tenki trata ema idozu sira ho konsiderasaun no tamba sira iha experiénsia vida, respeitu ida ne´e fundamentál tebes ba sira-nia estabilidade emosionál.
      




@cc

Loron Mundiál ba Katuas no Ferik sira

Read More

Sunday, 28 September 2014

Loron Mundial Fuan / Dia Mundial do Coração 2014

Read More

Wednesday, 24 September 2014




Dili 24.9.2014 - Kombate tabagismu iha Timor-Leste hanesan dezafiu bo´ot ida la´os deit ba Ministériu Saúde maibe ba sidadaun ida ida mós. Tabaku ninia impaktu ba moras la hada´et iha Timor-Leste presiza hetan foku no diskute. Presiza nota katak esforsu sira ne´ebe halo durante tinan hirak ikus mai konsege hatuun moras hadaet sira malária ne´ebé hetan elójiu internasionalmente. Maibé, moras hadaet hanesan moras kardiovaskulár, kankru, moras respirasaun króniku (moras obstrusaun pulmonár króniku no asma) no mos diabetes mellitus sa´e ba bebeik.

Proposta lei ba kontrola tabaku ne´e importante bainhira ita haree ba númeru vítima ne´ebé sa´e ba bebeik. 30% husi pasiente ne´ebé baixa iha ospitál mate tamba moras la hadaet. Nia impaktu ne´ebé devastante ba familia no mos ba komunidade ne´ebé ema ne´e hela ba. Iha nivél globál epidemia tabaku hamate fumadór na´in millaun 6, no hamate mos fumadór pasivu na´in rihun 600. Tabaku tama ba grupu haat fator risku moras la hada´et ne´ebé iha risku to´o 20% ba pasiente ho moras tuberkuloze.  Se la iha medida preventivu epidemia ida ne´e sei hamate ema milliaun 8 tinan tinan iha mundu tomak. 


69.5% mane Timor ho idade 18 ba leten fuma. Indikadór alarmante ba prevalénsia ida ne´e importante atu ita hotu haree no uza estratéjia hotu hotu atu bele kombate no hamenus númeru ida ne´e. Tamba iha estudu ida ne´ebé hetan rezultadu ida ne´e (DHS 2009), hatudu mos katak prevalénsia atu adolesente sira kaer no fuma tabaku sa´e ba bebeik mós. 50.6% mane no 17.3% feto adolesente ne´ebé fuma tabaku.

Proposta lei ida ne´e defini kona-ba limitasaun konsumu tabaku, kompozisaun no medisaun substánsia sira be iha sigaru ida nia laran, mensajen saida deit mak tenki hakerek iha embalajen sigaru nian, oinsa bele faan sigaru, bandu mos publisidade promosaun no patrosiniu produtu tabaku nian, iha mos medida prevensaun sira ba tratamentu no kontrolu tabagismu no ikus liu no importante tebes rejime sansionáriu hodi defini koima no fiskalizasaun. Iha fulan Outubru oin mai proposta lei ne´e sei hatama ba Konsellu Ministru hodi bele diskute no aprova ba hatama ba Parlamentu Nasionál hodi aprova.





@cc

Kombate Tabagismu iha Timor-Leste - Proposta Lei prontu ona

Read More

Sunday, 21 September 2014

Virus Ébola - Faktu báziku ba viajante sira atu hatene

Read More

Wednesday, 17 September 2014



Sra. Saima Hossain, Dra Poonam Khetrapal Singh
no Dr. Sergio G.C Lobo
Dra. Poonam Khetrapal Singh entrega
Prémiu Exelénsia ba Ministru Saúde
Dr. sergio G.C Lobo, SpB.
Dhaka - OMS rekoñese kontribuisaun notavél husi Ministériu Saúde ninia Programa Nasionál Kontrola Malária (PNKM). Malária mak kauza liu kazu  223 000 iha tinan  2006 ne´ebé hamate ema na´in  68 resin. Ho apoiu tékniku husi OMS no kompromisu polítika makaas husi Ministériu Saúde, PNKM lansa kampaña vigorozu ida iha rai laran tomak. Iha tinan 2013, kazu malária tuun dramátikamente ba 1040 ho deit ema mate na´in tolu. Ho insidénsia  kazu <1 ba kada populasaun 1000, Timor-Leste alkansa obejtivu MDG nian ba malária.

PNKM hetan hetan felisitasaun husi Dra. Poonam Khetrapal Singh, Diretora Rejionál OMS, ba sira-nia susesu louvavél hodi hatete katak, “Programa Nasionál Kontra Malária Timor-Leste nian ne´e tenki hetan elojiu duni tamba salva vida no alkansa meta MDG nian ba malária iha tempu badak ninia laran no ho rezultadu ida ne´ebé drámatiku tebes. Ida ne´e bele fo inspirasaun ba programa kontrola malária sira seluk iha rai seluk iha dezenvolvimentu .”

Diretora Rejionál OMS iha tinan ida ne´e aprezenta Prémiu Exelénsia rua. Ida ba individu Sra. Saima Hossain ba ninia kontribuisaun markante iha área ´Autism Spectrum Disorders (ASDs)´ no ida ba Ministériu Saúde hanesan instituisaun ba dedikasaun konsistente iha área servisu.


@cc

OMS omenajeia Timor-Leste iha exelénsia iha saúde públika iha Rejiaun Sudeste Aziátiku

Read More