Monday, 13 October 2014

Husi Liman karuk, Dr. Sergio G.C. Lobo, SpB.,
Prezidente Repúblika Taur Matan Ruak
no Asistente Ezekutiva Prezidente Repúblika, Solange Felipe




10/10/2014, Prezidente Repúblika Taur Matan Ruak simu Ministru Saúde ne´ebé akompaña ho Dr. Herculano Seixas, Dra. Ines Teodora Almeida no Sra. Edviges Lopes da Cruz. Iha enkontru ida ne´eba Ministru Saúde hato´o kona-ba atividade saúde sira ne´ebé destaka no importante tuir polítika V Governu Konstitusionál ida ne´e. 

Ministru Saúde hato´o ba Sua Exelénsia Prezidente Repúblika kona-ba Laboratóriu Nasionál no nia nível tuir padraun internasionál. Laboratóriu Nasionál Timor-Leste nian seidauk tama iha nível 4 ne´ebé signifika katak diak ka kapas. Iha rejiaun Sudeste Áziatiku Índia no Bangkok deit mak hetan ona nível 4 tuir padraun internasionál. 

Ministru Saúde mos explika kona-ba surtusarampo ne´ebé hamate ona ema ida iha Timor-Leste. Iha Ekipa Nasionál ne´ebé servisu hamutuk ho Ministériu Estatál hodi tau matan ba surtu sarampo ida ne´e. Agor adadaun distritu tolu ona mak hetan moras ida ne´e, hanesan Dili, Same no Ermera, ho totál ema moras na´in 37. Ministériu Saúde sei servisu hamtuk mos ho parseiru sira husi OMS, UNICEF no ONG sira seluk atu hamutuk halo kampaña  vasinasaun ba sarampo. Vasinasaun balun hahú dadaun ona maibé sei lokaliza deit iha Dili hodi hein seringa ne´ebé UNICEF sosa dadaun ba bele habelar ba distritu sira seluk mos.


Iha tempu hanesan Dr. Sergio G.C. Lobo, SpB., mos ko´alia kona-ba sertifikadu livre husi Pólio ne´ebé Timor-Leste hetan. Ida ne´e hanesan marku susesu ida mos ba profesionál saúde sira hotu ninia servisu hamutuk ho populasaun tomak.  Ho servisu makaas ne´ebé agora hala´o hela atu hatan ba probema malnutrisaun no tuberkuloze iha Timor-Leste, husu bo´ot iha tempu badak ita sei hetan rezultadu ida ke diak mos.

·           Prezidente Repúblika liu husi oportunidade ida ne´e hato´o diretamente ba Ministru Saúde liu husi vizita sira ne´ebé Prezidente rasik halo ba iha suku suku sira iha área remota. Prezidente Repúblika Taur Matan Ruak husu atu Ministériu Saúde hahú ona fahé informasaun kona-ba moras Febre Emorájiku Ébola. Pandemia ida ne´e sai hanesan preokupasaun bo´ot ida to´o iha nível internasionál. Nune´e duni ita-nia Embaixada sira iha rai liur presiza atu hatene dadaun ona preparasaun saida deit mak Ministériu Saúde iha no halo ona

·           Prezidente Repúblika husu mos Ministériu Saúde halo koperasaun diak ho Ministériu Obras Públika no Ministériu Estatál, atu haree ba nesesidade infraestrutura sira ba fo servisu saúde diak liu tan ba ba povu kiik sira iha área remota. Observasaun ne´ebé Prezidente Repúblika rasik halo ba fatin balun ne´ebé iha médiku maibé la iha Sentru Saúde no seluk iha Sentru Saúde maibé la iha médiku. Fatin sira ne´ebé Prezidente Repúblika refere mak hanesan Fatumakerek no Funar.

·           Preokupasaun bo´ot husi Prezidente Repúblika mos mak atensaun ba informasun kona-ba saúde en jerál ba populasaun mukit sira. Atensaun husi médiku sira mos sai hanesan tópiku ida ne´ebé Prezidente Repúblika ko´alia hodi Minstériu Saúde bele dezeña informasaun ho forma ida ke la komplikadu no metodolójia ida ke fleksível.

            Prezidente Repúblika mos hato´o ninia satisfasaun ba kondisaun nutrisaun iha Oecusse ne´ebé obzerva iha vizita foin lais katak diak ba dadaun. No kestiona kona-ba fasilidade Raiu-X movél ne´ebé hein to´o agora atu bele fo apoiu ba servisu saúde nian. Ministru Saúde hatan ida ne´e hodi explika Ministériu Saúde hein tinan rua ona atu Ministériu Finansa bele fo ona fundu ida ne´e hodi Ministériu Saúde bele sosa no fasilita iha rekrutamentu F-FDTL ne´ebé Prezidente Repúblika refere dadaun.



                                                          



               @cc

Prezidente Repúblika Taur Matan Ruak simu briefing husi Ministru Saúde

Read More

Sunday, 12 October 2014



10/10/2014 - Sorumutu iha Palácio Governo
Vise Primeiru Ministru, Fernando Lasama de Araújo
no Ministru Saúde, Dr. Sergio G.C. Lobo, SpB.



Iha loron 10 fulan Outubru liu ba Dr. Sergio G.C. Lobo, SpB., hasoru malu ho Vise Primeiru Ministru, Fernando Lasama de Araújo hodi fo relatóriu kona-ba lalaok saúde iha Timor-Leste. Akompaña mos ho Dra. Inês Teodora de Almeida no Dr. Herculano Seixas.

Ministru Saúde ko´alia fo briefing kona-ba bolseiru sira husi Ministériu Saúde ne´ebé balun tuir ezame no desizaun ba sira be tuir no sira ne´ebé la tuir. 

Ho prazer Dr. Sergio hato´o mos sertifikadu exelénsia ne´ebé simu husi Organizasaun Saúde Mundiál. Timor-Leste sai hanesan rai ida ne´ebé konsege hatun taxa malária iha tempu badak nia laran. Susesu ida ne´e hetan ho servisu la para husi tékniku no profesionál saúde tomak. La haluha mos ba kompromisu ne´ebé lideransa saúde sira iha ba hadian saúde sidadaun ida ida iha Timor-Leste. 

Ministru Saúde mos ko´alia kona-ba exelénsia ida tan iha área pólio. Timor-Leste agora livre husi moras pólio grasa ba partisipasaun husi populasaun tomak. Eradikasaun moras pólio ne´e dehan hanesan susesu ida bainhira haree ba dadus tinan 10 ikus mai, ne´ebé la iha pólio liu kazu 10 iha tinan 1 ninia laran.

·                  Tópiku ida ne´ebé Timor-Leste hetan mos atensaun husi mundu internasionál iha sentidu negativu - tabaku. Atensaun negativu ida ne´e mai husi estudu ida ne´ebé katak konsumidór tabaku iha Timor-Leste mak aas liu iha mundu. Preokupante tebes bainhira númeru husi estudu ne´e hatudu katak labarik ho tinan 15 deit fuma sigaru hanesan buat baebaen ida. Ministériu Saúde sei halo esforsu hotu kedas ba halo kampaña hasoru tabagismu iha Timor-Leste. No ida importante tebes mos mak Lei anti-Tabaku ne´ebé Ministériu Saúde halo ona sei hatama ba Konsellu Ministru iha semana iad ne´e mos.

·        s    Ministru Saúde mos realsa katak kolaborasaun husi Ministériu seluk hanesan Obras Públika importante tebes. Importante tamba fasilita servisu saúde ninia prestasaun ba sidadaun siraa, hanesan instalasaun aeroportuáriu sira iha área remota hanesan Soibada no Barique. Instalasasun aeroportuária ne´e sei ajuda komunidade sira atu bele hetan asisténsia saúde emerjénsia lalais liu bainhira kompara ho kareta ne´ebé dura oras 8 atu to´o mai Dili.

Agora dadun aviaun husi MAF mak ajuda fo asisténsia médika. Ministériu Saúde kontratata MAF ba tinan 1 ($50.000/tinan) no bele asesu ba aeroportu Lopalos, Baucau, Same, Ainaro, Suai no Atauro. Iha Viqueque mos iha aeroportu maibé ninia kondisaun la dun diak. 



@cc

Ministru Saúde sorumutu ho Vise Primeiru Ministru

Read More

Thursday, 9 October 2014

Dezeñu husi Albercht Durer kona-ba
´Melankólia´



Sentimentu tristeza, hirus no frustrasaun mak hanesan karater ba moras psíkika ida ne´e.


Ohin loron mundiál ba moras mentál, hodi marka loron ida ne´e ita bele lee hitoan kona-ba depresaun. Buat ida ke ita lee no rona barak iha média sosiál sira no iha ita-nia kolega ka familia sira nia let. Hodi nuune´e ita bele komprende diak liu tan no bele ajuda sira ne´ebé mak sofre depresaun hodi hetan moris ida ke diak liu tan. 
Depresaun iha tipu barak, liu liu depresaun todan, kaman no krónika, atípika, pós-partu, pré-menstruál no sazonál ka tuir nia tempu. Nia sai hanesan distúrbiu ida ba ita-nia estadu ánimu hodi halo ita sente triste, lakon, hirus no nia interefere iha ita-nia moris lorloron durante tempu naruk
Moras ne´e bele mosu husi situasaun estresante ida hanesa mate membru família nia, ka deziluzaun ka hirus. No moras ne´e mos bele provoka husi uzu droga no alkól no sai aat liu tan bainhira ita prolonga.
Sintomas sira ne´ebé baibain akompaña mak hanesan insónia ka toba la dukur/ la diak, haan gostu la iha, la iha konsentrasaun bainhira estuda ka lee, sente iritadu hela deit, la dun fiar-aan, sente ba hanesan moris la diak no hanoin atu oho-aan. Tratamentu ne´ebé doutór sira fo mak kombinasaun ai-moruk anti-depresaun no mós terapia psikolójiku. Ba iha kazu todan dala barak ema ne´e tenke interna iha ospitál.

Maibé ida importante mos atu ita hotu hatene mak oinsa ita bele prevene atu la bele tama ba depresaun laran. Iha meiu oin oin atu ita hadook-aan husi tristeza klean ne´e hanesan ita kuidadu ho ai-haan ne´ebé ita haan. Doutor sira rekomenda atu haan ai-haan ne´ebé riku ho ásiku mokur omega-3 (ikan salmaun) no ásidu fóliku husi modo tahan modok, ai-fuan, mantolu no mos ai-fuan maran balun. Diak liu ita hadook-aan husi abuzu droga no alkól no kualker droga psíkoativa no mos ganja.
Importante atu manten ita-nia isin saudavél hodi halo exersísiu barak, hodi bele ajuda ita toba diak no ita bele mos hahú haree téknika alternatovu barak hanesan yoga, meditasaun, ka exersisiu hanesan tai chi. Hodi nune´e ita la bele hadoo-aan husi kolega no familia sira tamba moras ne´e halo ita triste hela deit no ema barak la komprende tamba sa mak ita sente hanesan ne´e.


Depresaun

Read More

Tuesday, 7 October 2014



Dikas husi OMS ba moris ida saudável liu tan liu liu sira be sofre moras mentál.





Dikas ba sira be sofre moras mentál

Read More



O director executivo do Hospital Nacional Guido Valadares (HNGV) José António Gusmão Guterres reconhece que alguns enfermeiros não estão a atender os pacientes como era suposto, segundo o jornal Suara Timor Lorosa’e, de hoje.

“O HNGV vai criar um mecanismo para controlar as atitudes dos enfermeiros e dar formação adequada para eles”, informou o director após ter participado na cerimónia de inauguração da sala VIP ou sala de emergência especial e sala de consulta médica preventiva (medical check up).

José António Gusmão Guterres salientou ainda que os pacientes que não receberem bons cuidados dos enfermeiros, podem apresentar queixa aos diretores do hospital para que estes sejam chamados à atenção, para se corrigir esse comportamento. O hospital tem regras para serem aplicadas nesse sentido. Se houve um mau comportamento de algum enfermeiro ou médico, o paciente deve apresentar uma queixa do nome da pessoa em questão e expôr a situação.

O diretor tem conhecimento de casos, em que os enfermeiros abandonam o paciente e o mesmo disse que isso não pode acontecer e que se for necessário tem que se dar formação na questão de comportamentos e atitudes dos enfermeiros perante os pacientes. 

O ministro da Saúde Sérgio Lobo no seu discurso pediu a todos os enfermeiros para desempenharem um bom comportamento no atendimento aos pacientes, apesar do mesmo reconhecer que as condições do hospital não serem as melhores, como por exemplo as salas estarem cheias de sangue.

O deputado Eládio Faculto da bancada Fretilin informou que a questão sobre as atitudes do pessoal de saúde no hospital é de lamentar, existe uma grande falta de profissionalismo, por isso pede aos enfermeiros que prestem um bom atendimento aos pacientes.

Rotário de Jesus, um familiar de um paciente, no referido hospital, lamentou a atitude de alguns enfermeiros que não prestaram um bom serviço de atendimento à sua família.

SAPO TL com STL




O link da notícia:
http://noticias.sapo.tl/portugues/info/artigo/1415000.html

Alguns enfermeiros do HNGV prestam um mau serviço

Read More



Diretór ezekutivu hosi Hospitál Nasionál Guido Valadares (HNGV) José António Gusmão Guterres rekoñese katak enfermeiru balun maka ladun fó atendimentu di’ak ba pasiente sira, tuir regra ne’ebé iha, fó sai jornál Suara Timor Lorosa’e. 

“HNGV sei kria mekanismu ida hodi kontrola hahalok hosi enfermeiru nomós sei fó formasaun lolos ba sira”, fó sai diretór ne’e hafoin halo parte iha serimónia inaugurasaun hosi sala VIP ka sala emerjénsia espesiál no sala konsulta médika preventive (medical check up). 

José António Gusmão Guterres hatutan tan katak pasiente hirak ne’ebé lahetan tratamentu di’ak hosi parte enfermeiru sira bele hato’o keixa ba diretór hospital nian atu nune’e bele bolu atensaun ba sira, hodi koriji hahalok refere. 

Ospitál iha regra hodi regula hahalok refere. Karik enfermeiru ka médiku balun maka hatudu hahalok ladi’ak, pasiente sir abele hakerek naran hosi ema hirak ne’e no hato’o keixa. 

Diretór ne’e hatene katak kazu ne’e iha duni, tanba enfermeiru balun abandona hela pasiente sira no hatutan tan katak tuir lolos hahalok ne’e labele iha, tanba ne’e presija fó formasaun kona-ba komportamentu no atitude enfermeiru nian ba pasiente sira. 

Ministru Saúde Sérgio Lobo iha ninia diskursu husu ba enfermeiru sira atu hatudu hahalok di’ak bainhira atende pasiente sira, maski hatene katak kondisaun ospitál nia laduk di’ak, ezemplu maski sala nakonu ho ran. 

Deputadu Eládio Faculto hosi bankada Fretilin dehan katak sira sempre halo lamentasaun relasiona kestaun kona-ba atitude hosi pesoál saúde nian iha ospitál, tanba ladun iha profesionalismu, tanba ne’e nia husu ba enfermeiru sira atu fó atendimentu di’ak ba apsiente hothotu. 

Rotário de Jesus, hanesan família pasiente nian iha ospitál refere lamenta tebtebes ho hahalok hosi enfermeiru balun ne’ebé ladun fó atendimentu di’ak ba ninia família. 

SAPO TL ho STL 




Ligasaun ba notísia:
http://noticias.sapo.tl/tetum/info/artigo/1415001.html

Enfermeiru balun iha HNGV ladun servisu di’ak

Read More

Wednesday, 1 October 2014

 SAPO TL

Parabéns ba SAPO TL ne´ebé ohin lansa ninia imajen foun ho vizaun globál.

MdS nu´udar parseiru ba SAPO haksolok ho notísia foun ne´e mos. 



Bele lee klean liu tan iha:

http://noticias.sapo.tl/tetum/info/artigo/1413592.html

Parabéns ba imajen foun husi SAPO TL

Read More